Kinh tế nhà nước (KTNN) là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nền tảng của kinh tế nhà nước bao gồm các nguồn lực do Nhà nước nắm giữ, quản lý và chi phối hoạt động nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, ổn định vĩ mô và bảo đảm quốc phòng, an ninh như: Đất đai, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên nước, vùng biển, vùng trời, không gian ngầm, các công trình kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư xây dựng, ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, doanh nghiệp nhà nước, tổ chức tín dụng nhà nước, vốn nhà nước tại doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống, đơn vị sự nghiệp công lập...
Sau hơn 80 năm xây dựng và phát triển, đặc biệt sau 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, KTNN luôn giữ vai trò chủ đạo, thực hiện tốt chức năng định hướng, dẫn dắt, điều tiết các hoạt động kinh tế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô, giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế, bảo đảm quốc phòng, an ninh, thúc đẩy tiến bộ, công bằng xã hội, nâng cao đời sống nhân dân và vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, việc phát triển KTNN vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập: Chính sách pháp luật về kinh tế nhà nước chậm đổi mới, chưa theo kịp thực tiễn phát triển của nền kinh tế; Quản lý, khai thác và sử dụng nhiều nguồn lực, tài sản của Nhà nước chưa thực sự hiệu quả, chưa gắn với yêu cầu hạch toán kinh tế đầy đủ, còn lãng phí, thất thoát, chưa thể hiện rõ vai trò chủ đạo, chi phối trong nền kinh tế quốc dân.
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định: “Quyết tâm thực hiện thành công Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng; đưa nước ta trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030; thiết thực kỷ niệm 100 năm ngày thành lập Đảng; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045 kỷ niệm 100 năm thành lập nước, trở thành nước phát triển, thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa…”1. Đứng trước ngưỡng cửa của kỷ nguyên vươn mình, KTNN hơn bao giờ hết cần phải tạo nên sự đột phá thực sự, góp phần khẳng định mạnh mẽ vị thế của mình trong cơ cấu thành phần kinh tế Việt Nam. Nghị quyết số 79 - NQ/TW ngày 6 tháng 1 năm 2026 của Bộ chính trị “Về phát triển kinh tế nhà nước” đã giải quyết và tháo gỡ triệt để những nút thắt, khó khăn của thành phần kinh tế này.
Theo Tổng cục thống kê năm 2025, khu vực KTNN đóng góp vào GDP là 1.183.884,66 tỷ đồng, tăng 5,3% so với năm 2024. Kinh tế Việt Nam đang phát triển rất mạnh mẽ về nhiều lĩnh vực mang tính công, như: quốc phòng, an ninh, năng lượng, sân bay, cảng biển, logistic, hạ tầng giao thông…, nên khu vực KTNN đảm nhận những nhiệm vụ trên để dẫn dắt, khai phá những lĩnh vực quan trọng đối với nền kinh tế.
Đại bộ phận các doanh nghiệp, tập đoàn KTNNđã khẳng định vị trí đầu tàu về hiệu quả sản xuất kinh doanh, phát huy tốt vai trò là công cụ, lực lượng vật chất để Chính phủ điều tiết nền kinh tế nhằm ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát, tạo nguồn thu, đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế xã hội, thực hiện nhiệm vụ quốc phòng an ninh và an sinh xã hội như: dự án trọng điểm, cấp bách, có ý nghĩa rất quan trọng để nâng cao sự ổn định vận hành hệ thống điện, tăng cường cung cấp điện cho miền Bắc, góp phần đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia - Đường dây tải điện 500kV mạch 3 Quảng Trạch (Quảng Bình) - Phố Nối (Hưng Yên) được Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) giao Tổng Công ty Truyền tải điện Quốc gia (EVNNPT) làm chủ đầu tư với tổng mức đầu tư hơn 22.300 tỉ đồng. Năm 2025, tình hình tài chính hợp nhất của các tập đoàn, tổng công ty do Ủy ban quản lý vốn Nhà nước làm đại diện chủ sở hữu, doanh thu ước đạt 2.030.572 tỉ đồng, lợi nhuận trước thuế ước đạt 111.692 tỉ đồng; giá trị nộp Ngân sách Nhà nước ước đạt 206.206 tỉ đồng. Về doanh nghiệp nhà nước, tính đến năm 2025, cả nước có 676 doanh nghiệp nhà nước, nắm giữ số tài sản trị giá hơn 3,8 triệu tỉ đồng. Tuy nhiên, những điểm nghẽn kinh niên vẫn như một bài toán khó tìm lời giải của KTNN:
Thứ nhất đó là tình trạng “bình mới rượu cũ” trong cổ phần hóa khiến hoạt động của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) kém hiệu quả. Theo báo cáo của Kiểm toán nhà nước năm 2025, tổng lỗ lũy kế của các doanh nghiệp nhà nước đến cuối năm 2024 là 69.892 tỷ đồng, chiếm 10,1% tổng vốn chủ sở hữu. Trong năm 2025, có 64/676 doanh nghiệp nhà nước phát sinh lỗ, với tổng lỗ là 29.456 tỷ đồng.
Thứ hai, cơ chế quản lý chồng chéo giữa quyền đại diện chủ sở hữu và quyền quản lý nhà nước. lãnh đạo DNNN còn nặng tâm lý sợ sai, không dám đột phá đầu tư vào các lĩnh vực mạo hiểm như bán dẫn, AI hay năng lượng tái tạo.
Thứ ba, năng lực đổi mới sáng tạo và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu còn thấp, dẫn đến hệ quả là năng lực cạnh tranh, ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số của các DNNN còn hạn chế; công tác đổi mới quản trị doanh nghiệp còn chậm…
Như vậy, tư duy về phát triển KTNN thay vì là thành phần kinh tế thực thi cần chuyển sang hướng là thành phần kinh tế dẫn dắt. Nghị quyết số 79 - NQ/TW không yêu cầu KTNN phải có mặt ở mọi nơi, đây là hướng đi có chọn lọc, chuyển từ “diện” sang “điểm”. Kiên quyết thoái vốn tại các ngành dịch vụ, thương mại thông thường mà tư nhân làm tốt. Tập trung trọng tâm chiến lược vào 3 khu vực cốt lõi: (1) Hạ tầng chiến lược (Đường sắt tốc độ cao, cảng biển nước sâu); (2) An ninh quốc gia và công nghiệp quốc phòng; (3) Các lĩnh vực mới nổi mang tính dẫn dắt (Công nghiệp bán dẫn, Hydrogen xanh và làm chủ không gian mạng). Quan điểm là KTNN không đi tranh thị phần với tư nhân mà tạo ra “Hệ sinh thái” kéo doanh nghiệp tư nhân cùng phát triển.
Đây cũng là lần đầu tiên khi đưa vào hệ thống giải pháp của một Nghị quyết kinh tế Đảng ta đã thừa nhận cơ chế “có quyền được sai trong đổi mới”: “Xây dựng cơ chế đủ mạnh để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung trong các trường hợp không có yếu tố tham nhũng, vụ lợi. Thiết lập quy trình xem xét độc lập, toàn diện và minh bạch để đánh giá bản chất vụ việc là sai sót khách quan hay vi phạm pháp luật nhằm xử lý đúng người, đúng tội”2. Đây là hành lang pháp lý quan trọng để miễn trừ trách nhiệm dân sự cho lãnh đạo doanh nghiệp nếu họ thực hiện đúng quy trình nhưng dự án thất bại do yếu tố khách quan của thị trường.
Một trong những vấn đề được Nghị quyết số 79 - NQ/TW chỉ đạo quyết liệt đó là tách biệt ba vai trò giữa 03 chủ thể: Cơ quan quản lý nhà nước (Các Bộ) với Cơ quan chủ sở hữu (Ủy ban quản lý vốn) và Doanh nghiệp, tránh tình trạng vừa đá bóng vừa thổi còi. Đối với Cơ quan quản lý nhà nước chỉ làm luật, không can thiệp vào hoạt động kinh doanh, Ủy ban Quản lý vốn hoạt động như một tổng công ty đầu tư tài chính chuyên nghiệp, còn doanh nghiệp tự chủ 100% về nhân sự, chiến lược và đầu tư.
Nghị quyết số 79 - NQ/TW “Về phát triển kinh tế nhà nước” đã đặt ra những “viên gạch” đầu tiên cho một lộ trình đổi mới toàn diện cho thành phần kinh tế này. Từ thay đổi tư duy đến hành động, từ lý luận đến thực tiễn, đây là giai đoạn mà mỗi cấp mỗi ngành cần nhận thức sâu sắc rằng: phát triển KTNN trong bối cảnh mới không cho phép sự trì trệ hay tư duy cũ kỹ. Với tầm nhìn dài hạn và các giải pháp đột phá, Nghị quyết số 79 - NQ/TW chính là kim chỉ nam để chúng ta vượt qua những “điểm nghẽn” thể chế, khơi thông nguồn lực và khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Hành trình phía trước còn nhiều thách thức, nhưng với tư duy chiến lược mới, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng vào một chương mới rực rỡ trong phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập 1, NXB Sự thật, Hà Nội, năm 2026, trang 148,149.
2. Nghị quyết 79 - NQ/TW, ngày 6 tháng 1 năm 2026 của Bộ chính trị “Về phát triển kinh tế nhà nước”.