Ngày 6/1/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm thay mặt Bộ Chính trị ký Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước. Theo quan điểm chỉ đạo của Bộ Chính trị, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng, an ninh; góp phần phát huy giá trị văn hoá và tiến bộ công bằng, an sinh xã hội; là nguồn lực quan trọng để Nhà nước chi phối, can thiệp kịp thời đáp ứng các yêu cầu đột xuất, cấp bách phát sinh. Song, khu vực này cũng bình đẳng trước pháp luật với các khu vực kinh tế khác, cùng hợp tác và cạnh tranh lành mạnh.

Kinh tế nhà nước gồm các nguồn lực do Nhà nước nắm giữ, quản lý và chi phối như: đất đai, tài nguyên, kết cấu hạ tầng, ngân sách, dự trữ quốc gia, quỹ tài chính ngoài ngân sách, doanh nghiệp và tổ chức tín dụng nhà nước, vốn nhà nước tại doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp công lập... Nội hàm của kinh tế nhà nước bao gồm hai bộ phận cấu thành: thứ nhất là bộ phận doanh nghiệp nhà nước gồm các doanh nghiệp mà Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ và các doanh nghiệp mà Nhà nước nắm phần chi phối; thứ hai là bộ phận phi doanh nghiệp gồm ngân sách nhà nước, ngân hàng nhà nước, các quỹ dự trữ quốc gia,   các tài sản thuộc sở hữu nhà nước.

Kể từ Đại hội VIII của Đảng đến nay, thuật ngữ kinh tế nhà nước đã được Đảng ta sử dụng thống nhất trong các Văn kiện Đại hội và luôn xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Đây là quan điểm nhất quán, xuyên suốt, ngày càng được nhận thức sâu sắc hơn qua các kỳ Đại hội của  Đảng. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng ghi rõ: Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh  tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo.

Sau 40 năm tiến hành công cuộc đổi mới, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước được thể hiện ở những kết quả cụ thể:

Thứ nhất, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước thể hiện trong lĩnh vực kinh tế. Những năm qua, trong khi kinh tế thế giới suy thoái, thiên tai, dịch bệnh hoành hành, nhờ có sức mạnh của kinh tế nhà nước mà Việt Nam mới đảm bảo những cân đối vĩ mô. Nhìn chung, các doanh nghiệp, tập đoàn của kinh tế nhà nước đã khẳng định được vai trò về hiệu quả sản xuất kinh doanh, khẳng định được chức năng là công cụ, lực lượng vật chất để Nhà nước điều tiết nền kinh tế, bảo đảm thực hiện có hiệu quả quản lý, ổn định   kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát, tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước, đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, an sinh và công bằng xã hội. Kinh tế nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, đặc biệt trong các lĩnh vực chiến lược và thiết yếu như năng lượng, khai khoáng, viễn thông, hạ tầng giao thông, vận tải... Tính đến cuối 2024, tổng tài sản của 671 doanh nghiệp nhà nước (473 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% và 198 đơn vị do Nhà nước nắm giữ trên 50%) đạt trên 5,6 triệu tỷ đồng, tăng 45% so với năm trước đó. Doanh nghiệp nhà nước chiếm thị phần lớn trong một số lĩnh vực như năng lượng (Petrovietnam, Petrolimex, EVN, TKV), viễn thông (Viettel, MobiFone, VNPT), dịch vụ (Vietnam Airlines), ngân hàng... đóng góp khoảng 29% GDP.

Thứ hai, kinh tế nhà nước có nhiều đóng góp tích cực vào việc bảo đảm an sinh xã hội, phát triển các lĩnh vực y tế, giáo dục, tạo việc làm, xóa đói, giảm nghèo. Đến nay, dân số của Việt Nam là hơn 100 triệu người, trong đó hơn 60% sống ở nông thôn. Thông qua vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước thúc đẩy phát triển kinh tế đã giúp       nước ta thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội những năm 80 và giai đoạn        2008-2009. Tỉ lệ hộ nghèo trung bình mỗi năm giảm khoảng 1,5%, từ 58% năm 1993  giảm xuống còn 5,8% năm 2016 theo chuẩn nghèo của Chính phủ và tiếp tục giảm còn 1,93% năm 2024 theo chuẩn nghèo đa chiều. Cùng với đó, chất lượng dịch vụ y tế và chăm sóc sức khoẻ cộng đồng; giáo dục và dân trí không ngừng được nâng lên.

Thứ ba, những kết quả đạt được thể hiện vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong suốt 40 năm qua trên lĩnh vực kinh tế và xã hội chính là cơ sở, điều kiện để thể hiện vai trò        chủ đạo trong lĩnh vực chính trị của kinh tế nhà nước: bảo đảm ổn định chính trị - xã hội, an ninh - quốc phòng, chủ quyền quốc gia, góp phần nâng cao vị thế của đất nước ở khu vực và trên thế giới.

Những thành tựu mà kinh tế nhà nước đạt được sau 40 năm tiến hành công cuộc đổi mới cho thấy khu vực này tiếp tục giữ vai trò định hướng, dẫn dắt và điều tiết nền kinh tế. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập như: Chính sách pháp luật về kinh tế nhà nước chậm đổi mới, chưa theo kịp thực tiễn phát triển của nền kinh tế. Quản lý, khai thác và sử dụng nhiều nguồn lực, tài sản của Nhà nước chưa thực sự hiệu quả, chưa gắn với yêu cầu hạch toán kinh tế đầy đủ, còn lãng phí, thất thoát, chưa thể hiện rõ vai trò chủ đạo, chi phối trong nền kinh tế quốc dân. Các doanh nghiệp nhà nước - lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước hoạt động chưa hiệu quả, chưa tương xứng với vị trí, nguồn lực đang nắm giữ; năng lực cạnh tranh quốc tế còn hạn chế; chưa đóng vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo và dẫn dắt một số ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu…

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, nhưng chủ yếu là do còn hạn chế về tư duy, nhận thức đối với vị trí, vai trò, phạm vi của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có sự quản lý của Nhà nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng; chưa giải quyết hợp lý mối quan hệ giữa Nhà nước -thị trường - xã hội; thể chế pháp luật chưa đồng bộ, còn vướng mắc, bất cập; tổ chức thực hiện có lúc, có nơi còn chưa nghiêm; công tác phối hợp trong quản lý, sử dụng và hành động giữa các cơ quan chưa thực sự hiệu quả; trình độ đội ngũ quản lý chưa đáp ứng yêu cầu phát triển; ý thức trách nhiệm, đặc biệt là đối với người đứng đầu trong quản lý, sử dụng tài sản nhà nước chưa cao, thậm chí cố tình làm sai để tham nhũng; công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, giám sát có mặt còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu quản lý.

Nhằm phát huy hơn nữa vai trò của kinh tế nhà nước, góp phần hiện thực hoá mục tiêu đưa đất nước ta trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030, và trở thành nước phát triển, thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa vào năm 2045 cần thực hiện đồng bộ, hiệu quả một số giải pháp sau:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức trong cả hệ thống chính trị và toàn xã hội về vị trí, vai trò của kinh tế nhà nước. Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy trong lãnh đạo, chỉ đạo; chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, quản trị hiện đại, hành động quyết liệt.

Thứ hai, hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế; thực hiện pháp luật nghiêm minh, hiệu lực, hiệu quả; tăng cường kỷ luật - kỷ cương, phù hợp với các cam kết quốc tế. Tạo lập môi trường thuận lợi, công bằng, minh bạch cho các khu vực kinh tế trong khai thác và sử dụng nguồn lực quốc gia, khuyến khích hợp tác công tư trong quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên, kết cấu hạ tầng, cung cấp dịch vụ sự nghiệp công. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, nâng cao tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm, hạch toán kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực vật chất của Nhà nước.

Thứ ba, xây dựng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là đội ngũ lãnh đạo, quản lý, chuyên gia trong các cơ quan, tổ chức kinh tế nhà nước, bảo đảm thu nhập tương xứng, phù hợp với thị trường lao động. Có chính sách hiệu quả nhằm thu hút và trọng dụng nhân tài gắn với tiêu chuẩn năng lực, đạo đức nghề nghiệp, hiệu quả thực hiện nhiệm vụ. Xây dựng cơ chế đủ mạnh để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ phục vụ thanh tra, kiểm tra, kiểm toán trên nền tảng số, bảo đảm thống nhất với lộ trình kế hoạch chuyển đổi số tại các bộ, cơ quan, địa phương và doanh nghiệp. Xử lý nghiêm, kịp thời các hành vi lạm dụng thanh tra, kiểm tra, kiểm toán để gây khó khăn cho các tổ chức, đơn vị. Thu hồi tối đa cho Nhà nước những tài sản, kinh phí bị sử dụng sai mục đích hoặc bị chiếm đoạt, không để gây ra hệ luỵ ảnh hưởng đến nền kinh tế, ảnh hưởng đến đời sống của Nhân dân.

Việc thực hiện đồng bộ những giải pháp trên sẽ góp phần quan trọng giữ vững vị trí, vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị. Qua đó phát huy sức mạnh tổng thể của các thành phần kinh tế cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong kỷ nguyên mới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2019), Văn kiện Đại hội đảng thời kỳ đổi mới, phần I (Đại hội VI, VII, VIII, IX), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật;
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật;
3. Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước.